Η κόκκινη Ρόζα χάθηκε κι αυτή
Κανείς δεν ξέρει
Πού το κορμί της παραχώσαν
Έλεγε την αλήθεια στους φτωχούς
Γι’αυτό κι οι πλούσιοι τη σκοτώσαν
Μπ. Μπρεχτ, “Επιτάφιος για τη Ρόζα Λούξεμπουργκ”

1. Λίγα λόγια…

Η Ρόζα Λούξεμπουργκ ανήκει αναμφίβολλα στα πρόσωπα που μπήκαν στα δίπτυχα των “μαρτύρων” της Επανάστασης με τη δική της τραγική δολοφονία στις 15 Γενάρη του 1919 από τα Freikorps, μετά από την αποτυχημένη επανάσταση στη Γερμανία.1475968_10202317755958032_876517624_n Όπως λίγο αργότερα κι ο θάνατος του Γκράμσι από το φασιστικό καθεστώς που τον εξόντωσε φυλακίζοντας τον ή την πλέον τραγική και ηρωική αυτοκτονία του Βάλτερ Μπένγιαμιν στο Πορτμπού, στην μεθόριο Ισπανίας-Γαλλίας, ενώ επιχειρούσε να διαφύγει από τους Ναζί, το γεγονός της δολοφονίας της Ρόζας της έδωσε διαστάσης μάρτυρα. Αυτό εξηγεί και εν μέρει γιατί υπάρχουν τόσες πολλές βιογραφίες της τα τελευταία πενήντα χρόνια και η προσπάθεια αναψηλάφισης της ζωής της γίνεται περισσότερο ή λιγότερο από τη σκοπιά του “συναξαρίου”. Με αυτή την έννοια όποιος θέλει να καταπιαστεί με το έργο της, οφείλει να αποφύγει μια ακόμα “βιογράφιση”, μας λείπουν πολλές ακόμα ερμηνείες του έργου της  Η συσσώρευση του Κεφαλαίου, που αποτελεί και την πιο σημαντική θεωρητική συνεισφορά της στη μαρξιστική θεωρία.

2. Τα βασικά στοιχεία της συμβολής της Ρόζας στο ερώτημα της θρησκείας…

Αυτό που θα απασχολήσει όμως την παρούσα ανάρτηση είναι η λιγότερο προβεβλημένη, στην Ελλάδα τουλάχιστον, συνεισφορά της “κόκκινης Ρόζας”, σε εκείνο το ρεύμα ιδεών που μπορεί να ονομαστεί Χριστιανικός Κομμουνισμός. Πιο συγκεκριμένα η Ρόζα Λούξεμπουργκ αποτελεί την πρώτη ιστορικά μαρξίστρια και επαναστάτρια που καταπιάνεται με το θέμα θρησκεία, ειδικότερα με το θέμα Εκκλησία και Χριστιανισμός. Η πρώτη επαφή της Λούξεμπουργκ με ερωτήματα τέτοιας συνάφειας είναι μέσα από τη δικτύωσή της με τη γνωστή ιουδαιο-σοσιαλιστική οργάνωση Μπουντ, η οποία ιδρύθηκε το 1897 στο Βίλνιους της Λιθουανίας. Ούσα πολωνικής καταγωγής και εβραία, η Ρόζα Λούξεμπουργκ είχε διασυνδέσεις με τη Μπουντ και δεχόταν έντονες πιέσεις να εισχωρήσει σε αυτή, αλλά εξαρχής λόγω του αυστηρού διεθνιστικού της προσανατολισμού ήταν αντίθετη με κινήματα τέτοιου τύπου, στην περίπτωση δε της Μπουντ άσκησε σκληρή κριτική γιατί θεωρούσε ότι δύσκολα θα μπορούσε να διαχωριστεί από το Σιωνιστικό Κίνημα.

Παρ’ όλα αυτά η Λούξεμπουργκ και με όλο το βάρος διάφορων ερμηνειών της που προσπάθησαν να ανασυνθέσουν την πρώιμη χριστιανική εποχή μέσα από μαρξιστικό πρίσμα (και για τις οποίες θα μιλήσουμε παρακάτω) δεν πρέπει να μελετάται μόνο ως αυτή που έστησε το βασικό επιχείρημα ότι ο πρώιμος χριστιανισμός έχει πολλά κοινά με τον κομμουνισμό, αλλά για μια άλλη συμβολή της: αυτή της ελευθερίας που εδράζεται στην ελευθερία των αντιφρονούντων, των σχισματικών, των αιρετικών. Την ελευθερία όσων σκέφτονται διαφορετικά…

3. Η συμμαχία ως τακτική για την Επανάσταση [το ιστορικό μπλοκ πριν τον Γκράμσι]…

Παρ’ όλες τις βεβαιωμένες αθεϊστικές της θέσεις και το έλλειμμα θρησκευτικής κουλτούρας, η Ρόζα Λούξεμπουργκ πρώτη φορά εκφράστηκε θετικά για μια συμμαχία των σοσιαλιστών με τους θρησκευόμενους εργάτες όταν οι τελευταίοι κατάκλυσαν μαζικά το πρώτο Κόμμα το οποίο δημιούργησε, το Σοσιαλδημοκρατικό Κόμμα του Βασιλείου της Πολωνίας και Λιθουανίας (SDKPiL), κατά τον επαναστατικό αναβρασμό του 1904-5.  Παλεύοντας για να καταπολεμήσει τη διάσπαση που επιχειρούσε στο εργατικό μέτωπο το κήρυγμα της Καθολικής Εκκλησίας και με αταλάντευτη πίστη στο ενιαίο μέτωπο της εργατικής τάξης, θα δημοσιεύσει το πρώτο σημαντικό της κείμενο, το Socialism and The Churches (1905). Εκεί θα δούμε για πρώτη φορά μια φαινομενικά αντι-μαρξιστική θέση: την προστασία της ελευθερίας της συνείδησης. Συγκεκριμένα (η μετάφραση δική μας):

“Κανείς δεν έχει το δικαίωμα να διώξει ή να επιτεθεί στη θρησκευτική πεποίθηση του άλλου. Αυτό πιστεύουν οι σοσιαλιστές. Και για αυτό το λόγο, μεταξύ άλλων, οι σοσιαλιστές συσπειρώνουν όλους τους ανθρώπους να πολεμήσουν εναντίον του Τσαρικού καθεστώτος, το οποίο συνεχώς παραβιάζει τις συνειδήσεις των ανθρώπων, διώκοντας Καθολικούς, Ρώσους Καθολικούς (εννοεί Ουνίτες ή και Ορθόδοξους που αναγνώριζαν το Παπικό Πρωτείο), Ιουδαίους, αιρετικούς και ελεύθερα σκεπτόμενους ανθρώπους. Είναι ακριβώς οι σοσιαλδημοκράτες οι οποίοι μάχονται πιο έντονα υπέρ της ελευθερίας της συνείδησης”.

Ακολουθώντας τη σκέψη του Μαρξ όπως το έδειξε στη 18η Μπρυμαίρ του Λουδοβίκου Βοναπάρτη, η Ρόζα θεωρούσε ότι τόσο η Εκκλησία όσο και η αριστοκρατία είχαν πλέον μετατραπεί σε κατόχους κεφαλαίου και ως εκ τούτου, λόγω της πολυπλοκότητας της πάλης;, όλες οι συμμαχίες έπρεπε να διερευνηθούν ενάντια στον βασικό εχθρό που είναι η αστική τάξη. Σε αυτό το σκοπό λοιπόν η Ρόζα Λούξεμπουργκ αφιερώνει όλο της τον αγώνα αλλά οι αντιφάσεις που καλείται να διαχειριστεί είναι εμφανείς: από τη μία ο παραδοσιακός μαρξιστικός αντι-κληρικαλισμός, με το πάγιο αίτημα του διαχωρισμού Εκκλησίας-Κράτους, τη δήμευση της εκκλησιαστικής περιουσίας κλπ και από την άλλη φαίνεται να θεωρεί ότι ο κλήρος μπορεί να συνδράμει το μέρος των σοσιαλιστών ενάντια στην τρομερή εκμετάλλευση -αν πραγματικά πιστεύει στο λόγο του Ευαγγελίου- για να καταλήξει στο μάλλον προφανές (και λαθεμένο όπως θα εξηγήσουμε παρακάτω) συμπέρασμα: ότι η στάση του κλήρου είναι διακύβευμα της ενίσχυσης του Σοσιαλδημοκρατικού Κόμματος. Αν το Κόμμα και τα Συνδικάτα είναι ισχυρά, τότε ο κλήρος θα πιεστεί, θα διαιρεθεί και δεν θα μπορέσει να οργανώσει τους εργάτες σε “Καθολικά” ή “Εθνικά” συνδικάτα, όπως θα έπρατε σε ανάλογη περίπτωση επανάστασης.

3. Η Ρόζα και η λογική της θρησκευτικής μεταρρύθμισης…

Ακολουθώντας μάλλον ασυναίσθητα τις ιδέες της Θρησκευτικής Μεταρρύθμισης και της κριτικής ενάντια στην οργανωμένη Εκκλησιαστική Ιεραρχία όπως έγιναν γνωστές από τον Τόμας Μύντσερ αλλά και θεολόγους όπως ο Κίρκεγκωρ, η Ρόζα Λούξεμπουργκ καταλαβαίνει τρία προφανή πράγματα:

α) Οι φτωχοί εργάτες είναι οι μόνοι γνήσιοι πιστοί

β) Οι πραγματικοί κληρικοί δεν μπορεί να ακολουθούν τον καπιταλισμό γιατί δε συνάδει με το ευαγγελικό κήρυγμα

γ) Εκκλησία που συντηρείται από το Κράτος, ακόμα κι αν δε γνωρίζει ότι υποτάσσεται σε αυτό, θα δέχεται τις επιθέσεις ενάντια στο Κράτος σαν επιθέσεις ενάντια στην ίδια

Αυτό την οδηγεί (στο ίδιο κείμενο που παραθέσαμε πριν) σε βιβλικές αναφορές , σε έναν έντονο ηθικό τόνο αλλά και σε διάφορα επιχειρήματα που κάνουν ευθεία επίθεση στην ηθική του κλήρου. Ο σύγχρονος κλήρος είναι παγανιστής, λατρεύει τον “Χρυσό Μόσχο” (βλ.συναφές Εξόδ., 20: 4, κ.εξ) και εντέλει αυτό που κηρύττει είναι μια υποκρισία, “μια πλήρη αντίθεση στο χριστιανικό δόγμα”.

4. Η εδραίωση των θεμελίων του Χριστιανικού Κομμουνισμού: οι αντιφάσεις της Ρόζας Λούξεμπουργκ…

Στην περίπτωση που αναφέραμε πιο πάνω όπως και αλλού η Ρόζα κάνει ένα προφανές τακτικό σφάλμα. Ηθικίζει στο όριο του ανήθικου. Το βασικό επιχείρημά της ενάντια στην απληστία του κλήρου ενισχύεται με μια σειρά αναφορές από την Καινή Διαθήκη με πιο σημαντική αυτή του 25ου κεφαλαίου του Κατά Ματθαίον και ειδικότερα των στίχων 34-40:

“τότε ἐρεῖ ὁ βασιλεὺς τοῖς ἐκ δεξιῶν αὐτοῦ, Δεῦτε, οἱ εὐλογημένοι τοῦ πατρός μου, κληρονομήσατε τὴν ἡτοιμασμένην ὑμῖν βασιλείαν ἀπὸ καταβολῆς κόσμου·ἐπείνασα γὰρ καὶ ἐδώκατέ μοι φαγεῖν, ἐδίψησα καὶ ἐποτίσατέ με, ξένος ἤμην καὶ συνηγάγετέ με, γυμνὸς καὶ περιεβάλετέ με, ἠσθένησα καὶ ἐπεσκέψασθέ με, ἐν φυλακῇ ἤμην καὶ ἤλθατε πρός με. τότε ἀποκριθήσονται αὐτῷ οἱ δίκαιοι λέγοντες, Κύριε, πότε σε εἴδομεν πεινῶντα καὶ ἐθρέψαμεν, ἢ διψῶντα καὶ ἐποτίσαμεν; πότε δέ σε εἴδομεν ξένον καὶ συνηγάγομεν, ἢ γυμνὸν καὶ περιεβάλομεν; πότε δέ σε εἴδομεν ἀσθενοῦντα ἢ ἐν φυλακῇ καὶ ἤλθομεν πρός σε; καὶ ἀποκριθεὶς ὁ βασιλεὺς ἐρεῖ αὐτοῖς, Ἀμὴν λέγω ὑμῖν, ἐφ’ ὅσον ἐποιήσατε ἑνὶ τούτων τῶν ἀδελφῶν μου τῶν ἐλαχίστων, ἐμοὶ ἐποιήσατε”.

Μέσα από τις τρεις εσχατολογικές παραβολές του 25ου κεφαλαίου του Κατά Ματθαίον η Ρόζα Λούξεμπουργκ μας χάρισε μέσα στην αντίφασή της το νόημα του Χριστιανικού Κομμουνισμού. Η αγάπη προς τον πλησίον ως εφαρμογή της χριστιανικής κοινότητα, η εχθρότητα απέναντι στον πλουτισμό και την εκμετάλλευση, στην οκνηρία (χαρακτηριστικό της αριστοκρατίας και της αστικής τάξης ως εκμεταλλευτριών τάξεων), η ανύψωση της κοινωνικής προσφοράς της εργασίας. Το δυστυχές με την περίπτωση της Ρόζας Λούξεμπουργκ είναι ότι ο έντονος ηθικολογικός της τόνος ήταν ασυμβίβαστος με την πιθανή ανάγνωση του ρόλου των κληρικών ως συμμάχων των εργατών. Εν τέλει η ίδια πνίγικε στις αντιφάσεις μιας ντετερμινιστικής ανάγνωσης του ιστορικού υλισμού: η Εκκλησία στη Ρωμαϊκή Εποχή ήταν υπέρ των σκλάβων, με τον καπιταλισμό μετατράπηκε σε όργανο των καπιταλιστών και έχασε “τις σοσιαλιστικές της ρίζες”. Το πρόβλημα μάλιστα αυτής της ντετερμινιστικής ανάγνωσης στη σκέψη της Ρόζας Λούξεμπουργκ είναι ότι καταντά “οικονομίστικη” (ο όρος είναι καταχρηστικός): όταν ο αριθμός των πιστών μεγάλωσε ήταν αδύνατο να συνεχίσει να υπάρχει η πρώιμη χριστιανική κοινωνία αγάπης και μοιράματος του πλούτου. Όταν η Εκκλησία έγινε τμήμα του Κράτους (κατά την Α’ Οικουμενική Σύνοδο) τότε όλα άλλαξαν και σύναψε σχέσεις με την αριστοκρατία.

Φυσικά η οικονομίστικη ανάλυση της Ρόζας έχει ένα βασικό κενό. Αν η Εκκλησία ακολουθεί πιστά την ανάπτυξη της αριστοκρατίας, από τη ρωμαϊκή Αυτοκρατορία, στο φεουδαρχικό σύστημα κλπ γιατί τότε κατά το πέρασμα στον καπιταλισμό δεν ακολουθεί τη μοίρα της αριστοκρατίας; Γιατί δεν ξεπέφτει αλλά παραμένει στη θέση του ισχυρού;

Ένα δεύτερο σφάλμα αυτής της ανάγνωσης είναι η ίδια η θέση του κλήρου: αν ο κλήρος αντικειμενικά συναινεί με την εκμετάλλευση της υπεραξίας και συμμετέχει στην κατοχή του κεφαλαίου, τότε πως μπορεί μόνο η ορθή ανάγνωση του Θείου Λόγου να τον κάνει σύμμαχο; Τέλος φέρνει ένα κλασικό παράδειγμα για να πείσει τον κλήρο, πάλι πνιγμένο στην αντίφαση: η αστική τάξη στη Γαλλία, φορτισμένη από τις ιδέες της Γαλλικής Επανάστασης, είναι άθεη με έναν αστικό τρόπο άρα και εχθρός του κλήρου στην πραγματικότητα. Αυτό βέβαια μένει έωλο και ανολοκλήρωτο, καθώς σε άλλες περιπτώσεις (όπως την πατρίδα της την Πολωνία) η αστική τάξη και ο κλήρος είναι σύμμαχοι. Εν τέλει η αστική τάξη και ο κλήρος είναι σύμμαχοι ή εχθροί;

5. Αντί επιλόγου: μια ανοιχτή συζήτηση 95 χρόνια τώρα…

Η Ρόζα Λούξεμπουργκ υπήρξε μια (ας μου επιτραπεί ο όρος) Πρόδρομος της ιδέας του Χριστιανικού Κομμουνισμού και μαρτύρησε γι αυτόν. Η πολυπόθητη ενότητα της εργατικής τάξης δεν την άφησε να αφήσει το προδοτικό SPD όταν ο Λένιν κήρυττε τη χρεοκοπία της Β’ Διεθνούς. Ήταν αργά για τον Σπάρτακο μετά. Η Ρόζα μαρτύρησε για τη μόνη πραγματική πίστη και εσχατολογική προοπτική που γνώρισε, την Επανάσταση και πάνω από τον τάφο της, ο Γκράμσι, ο Καμίλο Τόρρες, ο Γκουστάβο Γκουτιέρες, ο παπα-Δημήτριος Χολέβας, ο πατήρ Γεώργιος Πυρουνάκης, οι σύγχρονοι θρησκευόμενοι άνθρωποι και ιερείς που έχουν αφοσιωθεί κρυφά και φανερά στην απελευθέρωση του ανθρώπου από τα επίγεια δεσμά κάθε είδους, μεταλαμβάνουν μια ιδέα που που είναι επίκαιρη. Μάλιστα η ανασύνθεση του δήθεν “σοσιαλιστικού παρελθόντος” του Χριστιανισμού ήταν ένα εύκολο ψέμα, ένας βολικός μύθος για ευήκωα ώτα. Αν ισχύει αυτό που θεώρησε η Ρόζα τότε το “σοσιαλιστικό παρελθόν” του Χριστιανισμού είναι τετελεσμένο.

Η πραγματικότητα είναι όμως τελείως άλλη και αυτό είναι μια αλήθεια που πρέπει να δούμε κατάματα. Η Επανάσταση, ο Σοσιαλισμός, όπως και η Βασιλεία του Θεού δεν έχουν κοινό ένα “καλό παρελθόν”, δεν αντλούν από εκεί την ποίησή τους αλλά από το μέλλον. Το μέλλον που πρόκειται για να έρθει: είναι η εσχατολογική προοπτική που έχει τη δύναμη, είναι το σχέδιο της Θείας Οικονομίας που βοηθά κάθε στιγμή τον άνθρωπο να στέκει και να αντιμετωπίζει τις προκλήσεις. Την ίδια ώρα είναι ο άλλος κόσμος, ο Νέος Άνθρωπος του Σοσιαλισμού, ο “Καινός Αδάμ” και ο Παρακλητός που φέρνουν την ελπίδα της Σωτηρίας όχι σε ένα ατέλειωτο μακρινό κάποτε, αλλά στο τώρα. Ας θυμηθούμε το τροπάριο:

“Ἰδού ὁ Νυμφίος ἔρχεται ἐν τῷ μέσῳ τῆς νυκτός καί μακάριος ὁ δοῦλος, ὅν εὑρήσει γρηγοροῦντα·ἀνάξιος δέ πάλιν, ὅν εὑρήσει ῥαθυμοῦντα. Βλέπε οὖν ψυχή μου, μή τῷ ὕπνῳ κατενεχθῇς, ἵνα μή τῷ θανάτῳ παραδοθῇς, καί τῆς Βασιλείας ἔξω κλεισθῇς· ἀλλά ἀνάνηψον κράζουσα· Ἅγιος, ἅγιος, ἅγιος εἶ ὁ Θεός ἡμῶν, προστασίαις τῶν ἀσωμάτων, σῶσον ἡμᾶς.”

Όπως η Δευτέρα Παρουσία, τα Έσχατα, μπορούν να συμβούν ανά πάσα στιγμή, έτσι και η Επανάσταση είναι μια διαδικασία εν δυνάμει, που ξεκινά τώρα και πηγαίνει και που -αλοίμονο!- αν μας βρει απροετοίμαστους. Η “κόκκινη Ρόζα” προσπάθησε να δώσει στο Εσχατολογικό μήνυμα μια παρελθοντική δυναμική όμως οι Πράξεις των Αποστόλων(2: 44-45) το συνοψίζουν καλύτερα: “πάντες δὲ οἱ πιστεύοντες ἦσαν ἐπὶ τὸ αὐτὸ καὶ εἶχον ἅπαντα κοινά   καὶ τὰ κτήματα καὶ τὰς ὑπάρξεις ἐπίπρασκον καὶ διεμέριζον αὐτὰ πᾶσι καθότι ἂν τις χρείαν εἶχε”.

Η Ρόζα Λούξεμπουργκ μας άφησε εν τέλει την πιο σοβαρή παρακαταθήκη: η μόνη ελευθερία που πρέπει να διασφαλιστεί και τώρα και πάντα είναι η ελευθερία της συνείδησης, πάνω σε αυτή μπορεί να χτιστεί μια καλύτερη κοινωνία, μια κοινωνία με ανοχή, συνοχή και αποτελεσματικότητα. Πάνω σε αυτή τη λογική με γνώμονα την απόκρουση της επίθεσης είναι και πρέπει να γίνει δυνατή η ανάδυση μιας συμμαχίας των εργατών και όσων μπορούν να αγωνιστούν ενάντια στην καταπίεση, ανεξάρτητα από το πως τους ορίζει κανείς, γιατί αυτός που διαθέτει θρησκευτική συνείδηση αντικειμενικά είναι φίλος του Λαού, αλλιώς δεν μπορεί να έχει εσφαλμένη θρησκευτική συνείδηση, απλά δεν έχει καμία…